Δυσπραξία; Άρθρωση; Φωνολογία; Τι σημαίνει το καθένα από αυτά;

Δυσπραξία; Άρθρωση; Φωνολογία;

Ένα παιδί 2 ετών δεν παράγει λέξεις, παρά μόνο μεμονωμένους ήχους, αλλά δείχνει να κατανοεί όσα ακούει. Ένα παιδί 5 ετών, εκφράζεται με απλουστευμένη δομή μιας πρότασης. Ένα παιδί 7 ετών, δε μιλάει καθαρά και λέει «νεγό» αντί για «νερό». Ένα παιδί 3 ετών, μιλάει ακατάπαυστα, αλλά η ομιλία του είναι ακατάληπτη.

Ένας εξειδικευμένος λογοθεραπευτής θα πει ότι τα δύο πρώτα παιδιά έχουν ελλείμματα στον κινητικό σχεδιασμό της ομιλίας ή Εξελικτική Λεκτική Δυσπραξία. Το τρίτο παιδί θα διαγνωστεί με Διαταραχή της Άρθρωσης, ενώ το τέταρτο παιδί με Φωνολογική Διαταραχή. Ποιο είναι όμως το επόμενο βήμα;

ΚΙΝΗΤΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΟΜΙΛΙΑΣ

Η Εξελικτική Λεκτική Δυσπραξία, χαρακτηρίζεται από την απουσία της ικανότητας σχεδιασμού κινήσεων που προηγούνται της ομιλίας και θεωρείται κινητική διαταραχή της ομιλίας. Τα παιδιά με Εξελικτική Λεκτική Δυσπραξία, αντιμετωπίζουν δυσκολία στη μεταφορά του λεκτικού μηνύματος από τον εγκέφαλο στους αρθρωτές.

Παιδιά που παρουσιάζουν σοβαρή αδυναμία στα χείλη, τη γλώσσα ή σε άλλες δομές, μπορεί να διαγνωστούν με Δυσαρθρία από νευρολόγο. Πολλά παιδιά με εγκεφαλική παράλυση και σκλήρυνση κατά πλάκας παρουσιάζουν επίσης Δυσαρθρία.

Οι κινητικές διαταραχές ομιλίας, εντοπίζονται από τον θεραπευτή, παρατηρώντας το ίδιο το παιδί, αλλά και τον λεκτικό μηχανισμό του και κάνοντας στοματοπροσωπική εξέταση. Κατά την εξέταση, ο λογοθεραπευτής ζητάει από το παιδί να εκτελέσει διάφορες δραστηριότητες (όπως να σουφρώσει τα χείλη του, να φυσήξει, να γλείψει τα χείλη του, να σηκώσει τη γλώσσα του κλπ.), εξετάζει το στόμα του, το παρατηρεί ενώ το παιδί τρώει και ενώ μιλάει. Ο θεραπευτής αξιολογεί επίσης την ικανότητα του παιδιού στην εκτέλεση διαδοχικών λεκτικών κινήσεων. Η Εξελικτική Λεκτική Δυσπραξία περιλαμβάνει αλλοίωση σε σύμφωνα και φωνήεντα, αντικατάσταση ήχων, μη σταθερά λάθη στην επαναλαμβανόμενη παραγωγή μίας λέξης, καθώς και προσωδιακά ελλείμματα (η προσωδία αναφέρεται στον τόνο, την ταχύτητα και τα ρυθμικά χαρακτηριστικά του λόγου).

Για τα παιδιά με Εξελικτική Λεκτική Δυσπραξία, η θεραπεία πρέπει να στοχεύσει στα πρότυπα κίνησης σε συλλαβές, προχωρώντας σταδιακά από τις απλές λέξεις (λέξεις που έχουν τον ίδιο ήχο στην αρχή και το τέλος, όπως «μπαμπά», «μαμά») στις πιο σύνθετες (πολυσύλλαβες λέξεις με πολλούς διαφορετικούς ήχους). Είναι πιθανό επίσης να χρειαστεί να εκπαιδευτούν άμεσα σε κάποιες λειτουργικές απαντήσεις (π.χ. ναι, όχι, θέλω, δεν θέλω, χρειάζομαι, κλπ.). Σε πιο σοβαρές περιπτώσεις Εξελικτικής Λεκτικής Δυσπραξίας, ίσως χρειαστεί εναλλακτική μορφή επικοινωνίας, όπως νοηματική γλώσσα, πίνακας επικοινωνίας ή μία συσκευή Εναλλακτικής Επικοινωνίας. Σκοπός αυτών δεν είναι να αντικαταστήσουν τον προφορικό λόγο, αλλά αντίθετα, να τον διευκολύνουν, παρέχοντας στο παιδί ένα μέσο επικοινωνίας με τους άλλους. Η θεραπεία πρέπει επίσης να στοχεύσει στην προσωδία. Η τακτική εξάσκηση και η επανάληψη είναι απαραίτητες προκειμένου η θεραπεία να είναι αποτελεσματική. Όταν πρόκειται για Εξελικτική Λεκτική Δυσπραξία, πρέπει, ιδανικά, να γίνονται εντατικές, ατομικές θεραπείες, ενώ αντίθετα, δεν προτείνονται ομαδικές θεραπείες. Τέλος, τα παιδιά με ήπια ή σοβαρά ελλείμματα, χρειάζονται συνήθως αρκετά χρόνια θεραπείας.

 

ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΤΗΣ ΑΡΘΡΩΣΗΣ

Οι δυσκολίες που μπορεί να παρουσιάζει ένα παιδί στην άρθρωση (π.χ. λέει /θ/ αντί για /s/, όπως «θούπα» αντί για «σούπα» ή «παθ» αντί για «πας», αντικαθιστά το /r/ με το /l/ ή το /γ/ ή κάνει άλλα παρόμοια λάθη μπορεί να αποτελεί δείγμα για διαταραχή της άρθρωσης. Η άρθρωση αναφέρεται στον τρόπο με τον οποίο ένα παιδί παράγει έναν ήχο, καθώς επίσης και στον τόπο που τοποθετεί τη γλώσσα, τα χείλη και τα δόντια του.

Κάποια από τα πιο συνηθισμένα λάθη άρθρωσης είναι αυτά που αναφέρθηκαν παραπάνω, όπως επίσης και η αντικατάσταση του /θ/ με το /f/ όπως π.χ. «φυμός» αντί για «θυμός». Μέχρι πρόσφατα, επικρατούσε η άποψη ότι κάποια από τα λάθη άρθρωσης είναι αναπτυξιακά (π.χ. s, l, r) και ότι τα παιδιά ίσως να μην είναι έτοιμα να ξεκινήσουν θεραπεία πριν από κάποια ηλικία (τυπικά 7 ή 8 ετών). Ωστόσο, σύγχρονες έρευνες έχουν διαψεύσει τη συγκεκριμένη θεωρία και υποστηρίζουν ότι είναι προτιμότερο η θεραπεία εγκαίρως και όσο πιο νωρίς ξεκινήσει μία θεραπεία, τόσο πιο επιτυχημένη θα είναι.

Η θεραπεία των διαταραχών της άρθρωσης αποτελείται από ασκήσεις εξάσκησης και διάφορες πρακτικές που αποσκοπούν στο να βοηθηθεί το παιδί να παράγει σωστά τους ήχους. Οι δραστηριότητες μπορεί να δίνονται λεκτικά (π.χ. να του πει ο θεραπευτής τον σωστό τρόπο να τοποθετήσει τη γλώσσα του), οπτικά (π.χ. να ζητηθεί από το παιδί να κοιτάξει το στόμα του θεραπευτή ή το δικό του σ` έναν καθρέφτη) ή απτικά (π.χ. να ζητηθεί από το παιδί να σύρει το δάχτυλό του κατά μήκος του χεριού του καθώς λέει το /s/). Η τακτική εξάσκηση είναι σημαντική προκειμένου η θεραπεία της διαταραχής της άρθρωσης να είναι επιτυχημένη.

 

ΦΩΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ    

Η φωνολογία είναι το σύνολο των ήχων μίας γλώσσας και δείχνει πώς διαφορετικοί ήχοι συνδυάζονται και σχηματίζουν λέξεις. Τα παιδιά που παρουσιάζουν φωνολογικές διαταραχές δεν γνωρίζουν τους κανόνες βάσει των οποίων οι ήχοι συνδυάζονται για τη δημιουργία λέξεων και χρησιμοποιούν μεθόδους για να απλοποιήσουν τις λέξεις. Οι φωνολογικές διαταραχές σχετίζονται με τη γλώσσα και την ανάγνωση και θεωρούνται πλέον μία γλωσσική διαταραχή. Τα παιδιά που παρουσιάζουν τις συγκεκριμένες διαταραχές είναι δύσκολο να γίνουν αντιληπτά όταν μιλάνε και συνήθως, τα καταλαβαίνουν μόνο οι γονείς τους. Έχουν πολλές πιθανότητες να παρουσιάσουν μαθησιακές δυσκολίες αργότερα και είναι καλό να εντάσσονται σε εντατική θεραπεία αμέσως μετά τη διάγνωση, από την ηλικία των 3 ετών.

Προκειμένου να διαγνωστεί η φωνολογική διαταραχή, χρησιμοποιείται το σύστημα αξιολόγησης Assessment of Phonological Processes ή κάποιο ανεπίσημο αξιολογητικό εργαλείο που να αναλύει (χειρόγραφα ή μέσω υπολογιστή) την ομιλία του παιδιού καθώς εκείνο παράγει 50 λέξεις.

Υπάρχουν πολλές διαφορετικές φωνολογικές διεργασίες τις οποίες θα αξιολογήσει ο θεραπευτής. Μία από τις πιο συνηθισμένες ονομάζεται «απλοποίηση συμφωνικών συμπλεγμάτων». Τα παιδιά που χρησιμοποιούν τη συγκεκριμένη διαδικασία παραλείπουν κάποια από τα φωνήματα σε λέξεις με συμπλέγματα, όπως /bl/, /sp/ και /tr/. Έτσι η λέξη «μπλε» γίνεται «μπε», η λέξη «σπίτι» γίνεται «πίτι» και η λέξη «τρία» γίνεται «τία». Μία άλλη συνηθισμένη μέθοδος ονομάζεται «εμπροσθιοποίηση υπερωικών συμφώνων» και αναφέρεται στη σύγχυση οδοντικών (t, δ, θ, d) και υπερωϊκών (k, γ, χ, g) συμφώνων. Έτσι, για παράδειγμα το «κέρμα» γίνεται «τέρμα».

Μέρος της θεραπείας των φωνολογικών διαδικασιών αποτελεί το να αποκτήσει το παιδί μεγαλύτερη επίγνωση των σωστών συνδυασμών ήχων καθώς και το να εξασκηθεί σε καινούριους συνδυασμούς. Η επίγνωση επιτυγχάνεται μέσω του «ακουστικού ερεθίσματος», όπου ο θεραπευτής, με τη χρήση ακουστικών, επαναλαμβάνει συνεχώς λέξεις με σωστούς συνδυασμούς ήχων. Μία δημοφιλής τεχνική θεραπείας που χρησιμοποιείται σε περιπτώσεις φωνολογικών διαταραχών τα «ελάχιστα ζεύγη» και σύμφωνα με αυτήν, ο θεραπευτής λέει ένα ζεύγος λέξεων στο παιδί, επιτρέποντάς του αρχικά να διαχωρίσει τις διαφορές μεταξύ παρόμοιων συνδυασμών ήχων και αργότερα, να είναι σε θέση να τους παράγει επιτυχώς. Για παράδειγμα αν ένα παιδί παραλείπει ήχους σε συμφωνικά συμπλέγματα, ένα ζεύγος λέξεων μπορεί να είναι «κύβο»/«σκύβω» ή «τρίβω»/«στρίβω». Αν το πρόβλημα εντοπίζεται στην εμπροσθίοποίηση υπερωϊκών συμφώνων, τότε πιθανό ζεύγος λέξεων μπορεί να είναι «τη»/«γη». Ο θεραπευτής θα χρησιμοποιήσει πολλές διαφορετικές τεχνικές προκειμένου να αξιοποιήσει στο έπακρο τον χρόνο της θεραπείας.

Αυτό που είναι σημαντικό να γίνει κατανοητό για τις διαταραχές ομιλίας είναι ότι η θεραπεία μπορεί, στις περισσότερες περιπτώσεις, να επιφέρει σημαντική βελτίωση. Όσο πιο νωρίς ξεκινήσει η θεραπεία και όσο πιο εντατική είναι, τόσο περισσότερες πιθανότητες έχει να είναι επιτυχής. Η ομαδική θεραπεία μπορεί να είναι αποτελεσματική για διαταραχές στην άρθρωση και ορισμένα περιστατικά φωνολογικών διαταραχών. Ωστόσο, είναι ιδιαίτερα σημαντικό τα παιδιά με Εξελικτική Λεκτική Δυσπραξία, να λαμβάνουν αρχικά εντατική, ατομική θεραπεία.

Μετάφραση/ Προσαρμογή από:
www.apraxia-kids.org